تبلیغات
مائده - چه عوامل و پیامدهایی موجب مهجوریت قرآن می شود؟























مائده

مهجوریت قرآن، دغدغه‌های فراوانی در میان قرآن‌ پژوهان به وجود آورده است، به طوری‌که بسیاری کوشیده‌اند با بررسی و تبیین ابعاد مهجوریت، قدمی در جهت مهجوریت‌زدایی از قرآن بردارند. قرآن مقدس‌ترین و با ارزش‌ترین کتاب در میان مسلمانان به‌شمار می‌رود. با وجود اهتمام به تلاوت، حفظ و تفسیر قرآن و نوشتن آن به زیباترین خط‌ها و نیز استفاده از آیات قرآن در هنر معماری و انتشار این کتاب مقدس در شمارگان میلیونی و اقدامات دیگری از این دست، آیا باز هم قرآن مهجور است؟ آن‌چه مسلم است، مهجوریت قرآن در سوره فرقان بیان شده است و پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌ و‌ آله) از امت خویش به درگاه خداوند شکوه می‌نمایند. اما آن‌چه در ابتدا ذکر شد، مواردی از توجه ظاهری مردم به قرآن است و قبل از هر چیز باید بدانیم هدف از نزول این کتاب آسمانی چیست؟ و خدای متعال با فروفرستادن آن به دنبال کدام مقصد است؟

عوامل مهجوریت

مهجوریت قرآن در میان مسلمانان دارای عوامل و زمینه‌های فراوانی است که به اهم آن‌ها می‌پردازیم:

1. تلاش برای جداکردن اهل‌بیت(علیهم‌السلام) از قرآن
مطابق حدیث شریف ثقلین، قرآن و عترت پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) دو ودیعه الهی و دو گوهر گران‌بهای به جای مانده از رسول‌خدا(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) هستند که مایه سعادت انسان‌ها و جوامع بشری به حساب می‌آیند.«انّی قد ترکت فیکم‌الثقلین ما ان تمسّکتم بهما لن‌تضلّوا بعدی و احدهما اکبر من‌الاخر: کتاب‌الله حبلٌ ممدود من‌السماء الی‌الارض و عترتی اهل‌بیتی. الا و انّهما لن یفترقا حتّی یردا علی‌الحوض».1

جدایی‌ناپذیری ثقلین، بدین معنا نیست که امام (ره) همواره مصحفی را به همراه خود داشته باشد؛ بلکه به معنای عدم انفکاک امامت و وحی قرآنی از یکدیگر است؛ امامان(علیهم‌السلام) مبین و مفسر قرآن کریم و شارح جزئیات و تفاصیل و نحوه اجرای کلیات آن هستند و قرآن نیز انسان‌ها را به عنوان معصومین(علیهم‌السلام) ارجاع و به سنت آن‌ها بها می‌دهد.اگر پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) در حدیث ثقلین از جدایی‌ناپذیری ثقلین سخن نمی‌گفتند. جای توهم بود که تمسک به هر یک، به تنهایی برای هدایت بشر کافی است؛ اما بخش پایانی حدیث برخلاف این پندار باطل، قرآن و عترت را به عنوان دو حجت مستقل که در مدار تبیین دین کامل، ‌یعنی دین قابل اعتماد و عمل به هم بستگی دارند و هیچ کدام از دیگری مستغنی نیستند، مطرح می‌کند.قرآن و عترت برای ارائه دین کامل و صالح برای اعتقاد و عمل دو ثقل متحدند و بر اساس حدیث ثقلین، عترت منهای قرآن، «عترت منهای عترت» خواهد بود و هم‌چنین قرآن منهای عترت به منزله «قرآن منهای قرآن» خواهد بود. پس قرآن و عترت در ارائه دین جامع، به منزله یک حجت الهی هستند.2

قرآن کتابی است که باطل در آن راه ندارد؛3 اهل‌بیت عصمت و طهارت(علیهم‌السلام) نیز با توجه به بهره‌مندی از مقام عصمت، در سخن و اعمال آن‌ها باطل راه نمی‌یابد و خدای متعال آنان را از هر نوع پلیدی پاک و پاکیزه گردانیده است.4

بدین جهت، قرآن و عترت در حق‌بودن یکی هستند و میان حق و حق، جدایی معنا ندارد. بنابراین تلاش شیطان و شیطان‌صفتان در جدایی میان قرآن و عترت، ناکام بوده و خواهند بود. نتیجه این تلاش آن است که خود آن‌ها، از قرآن و عترت جدا شوند، و آن‌که از حق جدا شود بی‌شک در دام باطل خواهد افتاد، چراکه هر آنچه حق نباشد، ‌باطل است.بنابراین، آنان‌که به دنبال سعادت و هدایت هستند، بی‌تردید گمشده خویش را باید در این دو جست‌وجو کنند، آن‌هم نه به صورت مجزا و جدا از هم؛ زیرا قرآن بدون عترت و عترت بدون قرآن، علاوه بر مهجوریت آن دو، موجب گمراهی مردم نیز خواهد شد.

2. عدم آشنایی نسبت به نقش قرآن در زندگی انسان

هر قدر انسان نسبت به عظمت و منزلت قرآن و نقش آن در زندگی خویش جاهل باشد، به همان میزان شوق و ذوق او در اطاعت از آن کمتر خواهد شد؛ وقتی انسان نداند که این کتاب چه فایده و برکاتی برای او دارد، به یقین رغبتی در توجه و پیروی از آن نشان نمی‌دهد.متأسفانه برخی با نگرش تک‌بعدی به قرآن، گمان کرده‌اند، قرآن مجموعه‌ای از احکام فردی و توصیه‌های اخلاقی است که پیروانش را به یک سری توصیه‌های اخلاقی، عبادی و فردی دعوت نموده است. غافل از آن‌که قرآن در زمینه‌های گوناگون از جمله مباحث اخلاقی، سیاسی، اجتماعی، حکومتی ـ تربیتی، جامعه‌شناسی، فقهی، اقتصادی و... دستور‌العمل لازم به پیروان خود ارائه نموده است.

امام خمینی (ره) با موضع‌گیری شدید در برابر جریانی که قرآن و اسلام را از احکام سیاسی ـ اجتماعی تهی می‌داند، می‌فرماید:«باید به این نادانان گفت که: قرآن کریم و سنت رسول‌الله(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) آن‌قدر که در حکومت و سیاست، احکام دارند، در سایر چیزها ندارند، بلکه بسیاری از احکام عبادی اسلام، عبادی سیاسی است که غفلت از آن‌ها این مصیبت‌ها را به بار آورده است.پیغمبر گرامی اسلام(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) تشکیل حکومت داد، مثل سایر حکومت‌های جهان».5

3. فرهنگ و آداب و رسوم
قرآن در بین ما حضور دارد و محبوب است؛ اگرچه مهجور است. مردم قرآن را تلاوت می‌کنند و تا اندازه‌ای با آن آشنا هستند، اما بیشتر برای قصد ثواب و اموات خوانده می‌شود و این در فرهنگ ما رواج دارد.خارج از وقت اذان، صدای تلاوت قرآن بشنود تصور می‌کند، کسی از دنیا رفته! در حقیقت بسیاری از موارد خواندن قرآن در نزد عموم یادآور مرگ است! چراکه وقتی مردم عزیزی از دست می‌دهند با تدارک حجله و گذاشتن نوار قرآن از طریق بلندگو، حزن و اندوه خود را ابراز می‌دارند. قرآن کریم کتاب زندگی، قانون و عمل است؛ در صورتی که بیشتر برای مردگان خوانده می‌شود و از زنده‌ها غافلیم؛ امام خمینی (ره) می‌گوید: «ما مفتخریم و ملت عزیز سرتاپا متعهد به اسلام و قرآن، مفتخر است که پیرو مذهبی است که می‌خواهد حقایق قرآنی که سراسر آن از وحدت بین مسلمین بلکه بشریت دم می‌زند، از مقبره‌ها و گورستان‌ها نجات داده و به‌عنوان بزرگ‌ترین نسخه نجات‌دهنده بشر از جمیع قیودی که برپای و دست و قلب و عقل او پیچیده است و او را به سوی فنا و نیستی و بردگی و بندگی طاغوتیان می‌کشاند، نجات دهد».6

4. غفلت
از جمله اموری که موجب مهجوریت قرآن می‌شود، غفلت است. اهمیت غفلت نسبت به اطاعت و پیروی از قرآن، کمتر از غفلت از یاد خدا نیست، زیرا قرآن کتابی است که سرنوشت خوب و بد پیشینیان را جهت بهره‌مندی از جنبه‌های مختلف تاریخ برای هر نسل و هر عصری بیان داشته است، تا انسان از این گنجینه الهی در جهت خودسازی استفاده نماید، عوامل پیروزی و شکست، اسباب سعادت و بدبختی همه و همه در این تحفه الهی نهفته است. به‌طور یقین، غفلت از چنین نعمت بزرگی، وزر و وبال سنگینی را در پی خواهد داشت؛ لذا قرآن خطر آن‌را به همگان گوشزد کرده و می‌فرماید: و این‌گونه بخشی از اخبار پیشین را برای تو بازگو می‌کنیم، و ما از نزد خود، ذکر (و قرآنی) به تو دادیم! ‌هرکس از آن روی‌گردان شود، روز قیامت بار سنگینی (از گناه و مسئولیت) بر دوش خواهد داشت، در حالی‌که جاودانه در آن خواهد ماند؛ و بدباری است برای آن‌ها در روز قیامت.7

5. حجاب‌های بین انسان و قرآن
از جمله عواملی که زمینه مهجوریت قرآن را فراهم می‌سازد، حجاب‌هایی است که انسان میان خود و قرآن ایجاد می‌نماید؛ به گونه‌ای که در عین ارتباط با قرآن، از درک معارف و حقایق آن، محروم می‌شود؛ بدین صورت از فیض گسترده قرآن بی‌بهره می‌ماند. به برخی از این حجاب‌ها اشاره می‌کنیم:

الف. آلودگی به گناه: در متون دینی برای گناه به جز کیفر اخروی، آثار و پیامدهای زیان‌بار بسیاری برشمرده شده است، از جمله آن‌که گناه سبب می‌شود از فهم قرآن و استفاده از معارف معنوی وحی محروم بماند و نتواند از تلاوت آیات به حقایق آن‌ها برسد؛ زیرا با انجام گناه، آمادگی قلب برای درک راستی‌ها و درستی‌ها از میان می‌رود.8

در حقیقت، گناه مانند بیماری مهلکی است که انسان را از پا درمی‌آورد و روح ایمان، اطاعت و بندگی را از او سلب می‌نماید، تا جایی که سر از تکذیب و استهزای آیات الهی درمی‌آورد.

ب. احساس بی‌نیازی: انسان اگر سلوک علمی و عملی خود را برای پیوند با قرآن، خوشایند بپندارد، این حالت حجاب و بازدارنده بزرگی است که انسان را از فیض پردامنه قرآن محروم می‌سازد. برای نمونه، کسی‌که اهل تجوید است، همان علم جزیی و ارتباط ظاهری با قرآن در نظرش بزرگ جلوه می‌کند و آن را کمال بالاترین پایه پیوند با قرآن می‌پندارد، یا قرآن‌پژوهانی که به‌طور معمول به وجوه قرائت‌ها و آرای گوناگون لغت‌شناسان و نزول آیات و تاریخ قرآن می‌پردازند؛ چنان می‌انگارند که اشتغال به همین گزاره‌ها بالاترین بستگی و پیوند با قرآن است!

برخی فقه‌پژوهان و دیگر عالمان نیز،‌ همان استدلال به پاره‌ای آیات در قالب اصطلاحات لفظی فرا یافته‌های علمی را وضع خوشایند می‌پندارند و به آن خرسندند! در صورتی‌که این‌گونه پیوندها نه‌تنها کافی و تمام نیست، که چه‌بسا برای بهره‌مندی‌های معنوی و خودسازی باطنی در پرتو دستور‌العمل‌های قرآن، حجاب و بازدارنده باشد.9

پیامدهای مهجوریت قرآن

مهجور گرفتن قرآن، نتایج زیان‌بار فردی و اجتماعی را در پی دارد که به اهم آن‌ها اشاره می‌شود:

1. ترویج منکرات
امیر مؤمنان  حضرت علی (ره) در خطبه 147 نهج‌البلاغه با اشاره به مهجوریت قرآن، از آینده تأسف‌بار مسلمانان چنین خبر می‌دهند: «همانا پس از من، روزگاری بر شما فراخواهد رسید که چیزی پنهان‌تر از حق و آشکارتر از باطل، و فراوان‌تر از دروغ به خدا و پیامبرش نباشد و نزد مردم آن‌زمان، کالایی زیان‌مندتر از قرآن نیست، اگر آن‌را درست بخوانند و تفسیر کنند، متاعی پرسودتر از قرآن یافت نمی‌شود آن‌گاه که آن را تحریف کنند و معانی دلخواه خود را رواج دهند. در شهرها چیزی ناشناخته‌تر از معروف و نشناخته‌تر از منکر نیست.

2. مهجوریت پیروان قرآن
حضرت علی (ره) در فراز دیگری از همان خطبه می‌فرمایند: حاملان قرآن، آن‌را واگذاشته و حافظان قرآن آن‌را فراموش می‌کنند، پس در آن روز، قرآن و پیروانش در میان مردم رانده و مهجور می‌گردند.

3. بیگانه شدن جامعه با قرآن
حضرت در ادامه همان خطبه با اشاره به غربت قرآن و پیروانش فرمودند: «و هر دو غریبانه در یک راه ناشناخته سرگردانند، و پناهگاهی میان مردم ندارند، پس قرآن و پیروانش در میان مردم‌اند، اما گویا حضور ندارند، با مردم‌اند ولی از آن‌ها بریده‌اند، زیرا گمراهی و هدایت هرگز هماهنگ نشوند، گرچه کنار یکدیگر قرار گیرند.

4. اختلاف و تفرقه در میان مردم
حضرت با تأکید بر عدم پیروی مردم از قرآن، فرجام آن‌را مهجوریت قرآن و اختلاف و تفرقه در میان مردم می‌دانند: «مردم در آن‌روز در جدایی و تفرقه هم‌داستان،‌ و در اتحاد و یگانگی پراکنده‌اند، گویی آنان پیشوای قرآن بوده و قرآن پیشوای آنان نیست! پس، از قرآن جز نامی نزدشان باقی نمی‌ماند، و آنان جز خطی از قرآن نشناسند.»10

5. گمراهی مردم
حدیث ثقلین از معتبرترین احادیث به شمار می‌رود و شیعه و اهل‌سنت به سندهای مختلف، آن‌را از زبان پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) نقل نموده‌اند. از این حدیث استفاده می‌شود پیوند با قرآن و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) موجب سعادت انسان در دنیا و آخرت خواهد شد. طبق این حدیث پیروی از قرآن و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) در ردیف هم قرار دارد. بنابراین ادعای پیروی از اهل‌بیت(علیهم‌السلام) بدون تمسک به قرآن کریم، چیزی جز گمراهی در پی نخواهد داشت. همان‌گونه که قبلاً اشاره شد، حضرت علی (ره) پیروی از قرآن را عین هدایت و دوری از آن را ضلالت و گمراهی می‌شمارد.

6. تسلط بیگانگان
استعمارگران و سلطه‌طلبان غربی، همواره با تز جدایی دین از سیاست، که همان جدایی قرآن از سیاست است، تلاش کرده‌اند با حذف قرآن از صحنه زندگی مسلمانان، زمینه تسلط خود را بر جوامع اسلامی فراهم سازند.

مرحوم امام خمینی (ره) می‌گویند: «از نخست‌وزیر اسبق خبیث استعمارگر انگلستان نقل شده که تا قرآن بین مسلمین است، ما نمی‌توانیم در مقاصد خود پیشرفت کنیم. هدف اصلی دولت‌های استعمارگر محو قرآن و علمای اسلام است و برای وصول به اهداف استعماری خود هرچند نغمه‌ای را به وسیله عمال خبیث خود آغاز می‌کنند.»11

ناپلئون بناپارت ـ امپراطور فرانسه ـ پس‌از تصرف برخی از کشورهای اسلامی، هنگامی که آیاتی از قرآن را برای وی ترجمه کردند، گفت: آن‌چه من از این کتاب استفاده کردم، این است که اگر مسلمانان به دستورات جامع این کتاب عمل نمایند، روی ذلت و خواری را نخواهند دید، مگر این‌که ما در میان آن‌ها و قرآن جدایی بیفکنیم.12

7. مجازات الهی
نافرمانی و اعراض از قرآن، فراموشی و غفلت از حقایق و درس‌های آموزنده آن، که همگی از مصادیق بارز مهجوریت به شمار می‌رود، انسان را چنان به بیراهه می‌کشاند که بارهای سنگینی از انواع گناهان و انحرافات فکری و عقیدتی را بر دوش او می‌گذارد. البته ممکن است در این دنیا سنگینی این بار را درک نکند؛ ولی در روز قیامت سنگینی این گناه بزرگ را در حالی درک می‌کند که هیچ راه فراری جز رسیدن به سزای عمل خویش ندارد. خدای متعال در سوره طه می‌فرماید: «فإمّا یأتینّکم منی هدی فمن اتبع هدای فلا یضلّ و لا یشقی و من أعرض عن ذکری فإنّ له معیشه ضنکاً و نحشره یوم‌القیامة أعمی قال ربّ لم حشرتنی أعمی و قد کنت بصیراً قال کذلک أتتک آیاتنا فنسیتها و کذلک‌الیوم تنسی»13؛ هرگاه هدایت من به سراغ شما آید، هرکس از هدایت من پیروی کند، نه گمراه می‌شود، و نه در رنج خواهد بود؛‌ و هرکس از یاد من روی‌گردان شود، زندگی (سخت و) تنگی خواهد داشت؛ و روز قیامت، او را نابینا محشور می‌کنیم! می‌گوید: «پروردگارا! چرا نابینا محشورم کردی؟! من که بینا بودم!» می‌فرماید: آن‌گونه که آیات ما برای تو آمد، و تو آن‌ها را فراموش کردی، امروز نیز تو فراموش خواهی شد!»

یکی از مصادیق بارز و روشن هدایت و ذکر الهی قرآن کریم است؛ همان‌گونه که برخی از مفسران مراد از «ذکر» را در جمله «و من اعرض عن ذکری» قرآن دانسته‌اند؛14 لیکن گذشته از بیان مراد از «ذکر» و «هدایت» در آیه شریفه و گذشته از تفسیر لفظی از آیات یاد شده، از قراین و دلایل بسیار واضح و روشن دیگر در می‌یابیم که قرآن کریم بهترین و بالاترین مصداق «هدایت» و «ذکر» است.15 پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) در روایتی فرمودند: «من قرأ‌القرآن و لم یعمل به، حشره‌الله یوم‌القیامة اعمی»؛16 هر کس قرآن بخواند ولی آن‌را به کار نبندد، خداوند او را روز قیامت نابینا محشور سازد. امید است با پیروی از پیشوایان دین، به دستورات قرآن کریم عمل نماییم و زمینه ترویج فرهنگ قرآن را در جامعه فراهم سازیم تا مشمول شکایت پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) از مهجورکنندگان قرآن واقع نشویم.

پی نوشت ها :

1. بحار‌الانوار/23/106.
2.این مرجع آیةالله جوادی آملی، تفسیر تسنیم/1/150 ـ 153.
3. فصلت/ 41 و 42.   4. احزاب/ 33.
5. صحیفه انقلاب، وصیت‌نامه الهی سیاسی امام خمینی، ص 10.
6. مقدمه وصیت‌نامه سیاسی الهی امام خمینی.
7. طه، 99 ـ 101؛ ر.ک: صاحب‌علی محبی، قرآن از دیدگاه قرآن، ص 133.
8. مجله حوزه ش 96، ص 223. 
9. همان، ص 222.
10. نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، خ 147.
11. صحیفه نور/1/176.
12. سیدمصطفی سیدعلوی، قرآن در آیینه بزرگان/ 115.
13. طه، 123 ـ 126.
14. طبرسی، مجمع‌البیان/7/34.
15. صاحب‌علی محبی، قرآن از دیدگاه قرآن، ص 227.
16. شیخ صدوق، ثواب‌الاعمال و عقاب‌الاعمال، ص 317.

منبع: مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه 

نوشته شده در شنبه 28 فروردین 1395 ساعت 10:25 ق.ظ توسط بهانه بودن چه عوامل و پیامدهایی موجب مهجوریت قرآن می شود؟ |


Design By : Pichak